XIII. Lời ca

Lời ca là phần vô cùng quan trọng trong một ca khúc, mang lại sức mạnh cảm xúc và ý nghĩa cho tác phẩm âm nhạc.

Nếu âm nhạc có thể được ví với trái tim thì lời ca sẽ là linh hồn trong một ca khúc. Nhịp đập của trái tim cùng linh hồn được tạo nên bởi một cá thể riêng tư : tâm hồn của người viết nhạc !

Viết lời ca

Sự quan trọng của lời ca

Truyền Đạt Cảm Xúc:

Lời ca là cầu nối trực tiếp đến tâm trạng và cảm xúc của người nghe. Những từ ngữ được sắp xếp một cách khéo léo có thể tạo ra sức mạnh tình cảm, từ niềm vui, buồn bã đến tình yêu và nỗi đau.

Kể Chuyện và Tường Thuật:

Lời ca giúp kể chuyện và tường thuật một câu chuyện, tạo ra một hình ảnh rõ ràng và sinh động trong tâm trí người nghe. Nó là công cụ chính để diễn đạt những ý tưởng và thông điệp của nhạc sĩ.

Tạo Nên Tính Độc Đáo và Cá Nhân:

Lời ca cho phép nghệ sĩ tự do sáng tác và biểu đạt cái tôi của họ. Những từ ngữ cá nhân, độc đáo giúp người nghe hiểu rõ hơn về người sáng tác và tạo ra một kết nối sâu sắc.

Giao Tiếp Nghệ Thuật:

Lời ca là nơi nghệ sĩ có thể thể hiện khả năng sáng tác của mình. Sự sáng tạo trong việc chọn từ, xây dựng cú pháp, và sắp xếp ý tưởng cho thấy tầm hứng thú và tài năng nghệ sĩ.

Tương Tác với Âm Nhạc:

Lời ca không chỉ là văn bản độc lập mà còn tương tác mạnh mẽ với âm nhạc. Họ thường đi kèm với những giai điệu và nhịp độ để tạo ra một tác phẩm hoàn chỉnh.

Tạo Ra Nhớ Đời:

Những Lời ca xuất sắc có thể tạo ra ấn tượng sâu sắc và giữ lại trong trí nhớ của người nghe. Đôi khi, một dòng ca từ có thể làm cho ca khúc trở nên kinh điển và được nhớ mãi.

Chống Chịu Thời Gian:

Lời ca có khả năng chống chịu thời gian. Một ca khúc có lời ý nghĩa và sâu sắc có thể vẫn giữ được giá trị của mình qua nhiều thập kỷ.

Sáng Tạo Lời Ca

Chọn Một Chủ Đề

Bước đầu tiên là chọn một chủ đề hoặc thông điệp mà bạn muốn truyền đạt thông qua lời nhạc. Chủ đề này có thể là tình yêu, hạnh phúc, chia ly, hoặc bất cứ điều gì khác phù hợp với điều bạn muốn kể.

Phù hợp với giai điệu

Đã từng viết lời ca cho nhạc Việt và nhạc Pháp và Anh, tôi có thể nói rằng viết lời ca cho nhạc Việt nam khó hơn cho âm nhạc phương Tây. Điều này dễ hiểu vì khác với ngôn ngữ phương Tây, không bị bó buộc nhiều trong cách phát âm, các dấu sắc huyền hỏi ngã nặng trong ngôn ngữ việt đòi hỏi sự hài hòa giữa giai điệu và lời ca. Trong âm nhạc việt nam, ta không thể chọn một chữ mang dấu nặng để chấm dứt một câu nhạc đang lên cao và ngược lại không thể dùng một từ mang dấu sắc, dấu hỏi hoặc dấu ngã cho một nốt nhạc cuối của câu nhạc đang xuống thấp.

Các dấu trong ngôn ngữ Việt chính là một trong những điểm khó trong sáng tác ca khúc. Ví dụ bạn đã có lời ca thích hợp cho một câu nhạc thì giai điệu mà bạn sẽ sáng tạo phải thích hợp với lời ca đó : phải tìm nốt cao hoặc thấp để tạo ra sự hài hòa giữa giai điệu và lời ca. Ngược lại nếu bạn đã sáng tạo được một giai điệu yêu thích thì lời ca đi chung với giai điệu phải được tìm tòi trau chuốt sao cho thích hợp với câu nhạc.

Điều này bao gồm việc chọn các nốt nhạc và âm vực phù hợp với cảm xúc của bản nhạc. Hãy thử nghiên cứu các mẫu nhạc và phong cách giai điệu khác nhau để tạo ra điểm nhấn cho lời ca.

Kết Hợp Với Âm Nhạc

Lời ca thường cần phải kết hợp với phần âm nhạc, bao gồm hợp âm và nhịp điệu. Điều này đòi hỏi bạn phải tìm cách đồng bộ hóa lời ca và âm nhạc để tạo ra một bản nhạc hoàn chỉnh.

Biểu Đạt Cảm Xúc

Lời nhạc thường được sử dụng để biểu đạt cảm xúc. Hãy sử dụng từ ngữ và giai điệu phù hợp để tạo ra sự thấm thía và mạnh mẽ trong lời ca.

Dùng Thơ Làm Lời Ca

Chọn Thơ Thích Hợp

Nếu bạn quyết định lấy thơ cho lời nhạc, hãy chọn bài thơ có nội dung và hình ảnh mà bạn muốn truyền đạt. Bài thơ được chọn có thể do chính bạn sáng tác hoặc của một tác giả khác.

Nếu là thơ của người khác thì bạn nên hỏi ý kiến của tác giả bài thơ khi dùng thơ của họ. Có những thi sĩ không thích bạn thay đổi lời thơ của họ và cũng có những thi sĩ khác chấp nhận sự thay đổi với điều kiện được tham khảo lời thơ mới. Những điều này có một ảnh hưởng lớn đến sáng tác âm nhạc và phải được chú ý đến.

Nhiều nhạc sĩ nổi tiếng có tài làm thơ hoặc viết lời ca. Điều này có rất nhiều lợi ích quan trọng:

• Tự Do Sáng Tạo:

Nhạc sĩ thường sẽ tự viết lời ca cho âm nhạc của họ, giúp họ có mức độ tự do cao trong quá trình sáng tạo. Việc tự viết lời cho âm nhạc giúp họ thể hiện cảm xúc, ý nghĩa và thông điệp của mình một cách chính xác và cá nhân.

• Sáng Tạo Toàn Diện:

Khi một nhạc sĩ có khả năng làm thơ, họ có thể tạo ra một tác phẩm âm nhạc toàn diện từ đầu đến cuối. Họ không phải phụ thuộc vào người viết lời bên ngoài hoặc phải mua bản quyền lời nhạc từ người khác.

• Kiểm Soát Thông Điệp:

Viết cả âm nhạc và lời nhạc cho phép nhạc sĩ kiểm soát hoàn toàn thông điệp của tác phẩm. Họ có thể đảm bảo rằng lời nhạc phản ánh đúng ý nghĩa và tầm quan trọng của bản nhạc.

• Sự Tích Hợp Hoàn Hảo:

Nhạc và lời nhạc có thể được tạo ra cùng nhau, tạo ra sự tích hợp hoàn hảo giữa âm nhạc và lời ca. Điều này giúp tạo ra một bản nhạc mạch lạc và thú vị.

• Tạo Ra Phong Cách Độc Đáo:

Sự kết hợp giữa làm thơ và sáng tác âm nhạc có thể tạo ra một phong cách độc đáo riêng của nhạc sĩ. Điều này giúp họ nổi bật và có thể tạo ra âm nhạc độc đáo và sáng tạo.

• Khả Năng Biểu Đạt Cảm Xúc:

Làm thơ và sáng tác âm nhạc đôi khi có thể giúp nhạc sĩ biểu đạt cảm xúc và ý nghĩa tốt hơn. Họ có thể sử dụng cả hai phương tiện này để tạo ra một tác phẩm âm nhạc đầy sâu sắc và mạnh mẽ.

Khi mượn thơ của thi sĩ để viết ca khúc, nhạc sĩ nên chú ý đến một số điểm quan trọng để đảm bảo tính công bằng và tôn trọng quyền tác giả. Dưới đây là một số điều cần xem xét:

• Bản Quyền:

Đảm bảo rằng bạn đã được sự cho phép từ thi sĩ hoặc chủ sở hữu bản quyền để sử dụng thơ của họ cho mục đích sáng tạo. Nếu cần, ký hợp đồng hoặc thỏa thuận về việc sử dụng thơ với chủ sở hữu bản quyền.

• Phát Triển Riêng:

Thử tạo ra một sáng tác âm nhạc riêng của bạn dựa trên thơ, chứ không chỉ đơn giản lặp lại thơ gốc. Tạo ra một bản nhạc mới có thể thêm giá trị và sự sáng tạo vào tác phẩm.

• Sự Tôn Trọng:

Luôn tôn trọng và ghi nhận công lao của thi sĩ gốc. Nếu có cơ hội, thông báo rõ ràng tên của thi sĩ trong việc tiếp thị và phân phối tác phẩm của bạn.

• Ghi Chú:

Nếu bạn chia sẻ tác phẩm này với công chúng hoặc thu âm nó, cung cấp thông tin về nguồn gốc của thơ và thi sĩ. Điều này giúp người nghe hiểu rằng lời nhạc được xây dựng trên cơ sở của một tác phẩm đã tồn tại.

• Tuân Thủ Pháp Luật:

Đảm bảo rằng việc sử dụng thơ không vi phạm quyền sở hữu trí tuệ hoặc các quy định pháp luật liên quan đến bản quyền và sáng tạo.

• Thỏa Thuận Rõ Ràng:

Nếu có bất kỳ thỏa thuận nào về việc sử dụng thơ, đảm bảo rằng mọi điều khoản được thỏa thuận rõ ràng và bảo vệ cả hai bên.

• Sáng Tạo Tính Riêng:

Dù thơ đã có sẵn, hãy đảm bảo rằng bản ca khúc của bạn có tính riêng và đặc biệt. Thay đổi melody, phối hợp hợp âm, và tạo sự đột phá sáng tạo riêng của bạn.

Làm thơ là một phần quan trọng của sáng tạo âm nhạc, và việc tôn trọng và tuân theo quy tắc là rất quan trọng để đảm bảo rằng tất cả mọi người được đối xử công bằng và tôn trọng trong quá trình sáng tạo âm nhạc.

Viết giai điệu cho một bài thơ không phải là một sáng tạo đơn giản. Khi nhạc sĩ sửa đổi bài thơ gốc để nương theo ý nhạc, việc tôn trọng các yếu tố quan trọng như vần điệu và luật thơ của bài thơ gốc là rất quan trọng. Các quy tắc của luật thơ đóng vai trò quan trọng trong việc tạo ra sự thăng hoa và hài hòa trong lời nhạc.

Dùng thơ tự do làm lời ca

Cho những bài thơ bảy chữ, tám chữ, hoặc tự do, bạn nên để ý đến chữ cuối của mỗi câu thơ. Một bài hát có vần cho chữ cuối của mỗi câu giúp người nghe dễ nhớ lời ca và, một cách gián tiếp, nâng một phần giá trị của bài hát.

Bạn có thể thay đổi câu chữ trong bài thơ, theo giai điệu đang sáng tạo. Nhưng khi sửa đổi bài thơ, bạn nên xem xét những điểm sau:

• Bảo Quản Vần Điệu Chính:

Trong một số trường hợp, những vần điệu quan trọng cần được bảo tồn, bởi chúng giúp tạo nên một sự nhất quán và thú vị trong lời nhạc. Nếu cần phải sửa đổi vần điệu, hãy thực hiện một cách thận trọng để đảm bảo rằng tình hình âm nhạc không bị ảnh hưởng quá nhiều.

• Thấu Hiểu Nội Dung:

Để tôn trọng bài thơ gốc, nhạc sĩ nên hiểu rõ nội dung và tôn trọng thông điệp mà thi sĩ muốn truyền đạt. Việc sửa đổi bài thơ nên thể hiện mục tiêu và ý nghĩa của nó một cách đầy đủ.

• Sự Sáng Tạo:

Tuy phải tuân thủ các quy tắc, nhưng vẫn cần có sự sáng tạo. Bạn có thể tạo ra lời ca độc đáo và đầy cảm xúc dựa trên bài thơ gốc, đồng thời tôn trọng vần điệu và luật thơ.

• Hòa hợp Nhạc và Thơ:

Cuối cùng, việc tạo ra sự hợp nhất hoàn hảo giữa âm nhạc và thơ là quan trọng nhất. Điều này đòi hỏi khả năng sáng tạo và kỹ năng tinh chỉnh lời nhạc để tạo ra một bản nhạc sẽ làm hài lòng cả nhạc sĩ và thi sĩ gốc.

Dùng thơ lục bát làm lời ca 

Cho những bài thơ lục bát thì việc giữ đúng luật thơ là việc quan trọng. Luật thơ lục bát đơn giản, khi phổ nhạc, nếu bạn cần thay đổi câu chữ của bài thơ gốc cho hợp với giai điệu mà bạn đang sáng tạo thì, đối với tôi, những dòng thơ mới do bạn sáng tạo ra phải giữ lại ý chính của bài thơ và phải tôn trọng luật lệ thơ lục bát.

Sáng tạo âm nhạc trên một bài thơ lục bát là việc đơn giản vì tự một bài thơ lục bát đã có những vần điệu tạo ra một khung cảnh âm nhạc đặc biệt rồi. Thế nhưng diều đơn giản này trở thành thật khó khăn để sáng tạo ra một giai điệu mới lạ. Một cách để tạo ra sự khác biệt với những giai điệu đã có săn là bạn thay đổi bài thơ lục bát thành một thể loại thơ khác : sáu, tám, chín, … chữ trong mỗi câu hoặc thay đổi hoàn toàn bài thơ thành một dạng thơ khác. Trong trường hợp cuối thì bài thơ lục bát đã trở thành một bài thơ tự do như đã nói bên trên.

Trong trường hợp bạn muốn giữ lại thể thơ lục bát cho bài hát thì phải tôn trọng luật thơ lục bát. Đó là là một số quy tắc về cấu trúc và vần điệu. Sự quan trọng của việc tôn trọng luật thơ lục bát trong âm nhạc Việt Nam có những khía cạnh sau:

• Tôn trọng luật thơ lục bát trong âm nhạc :

Giúp bảo tồn và thể hiện sự kính trọng đối với truyền thống văn hóa của Việt Nam.

• Thăng Hoa Vần Điệu:

Điều này tạo nên nhịp điệu và cấu trúc đều đặn, một câu sáu rồi một câu tám chữ, giúp tạo ra dòng âm nhạc quen thuộc và dễ được lắng nghe.

• Tạo Khung Cho Sáng Tạo:

Các nhạc sĩ thường sử dụng luật thơ lục bát như một khung cố định để phổ thơ. Khung này giúp họ tập trung vào sự sáng tạo trong việc tạo ra những bản nhạc độc đáo, đồng thời giữ nguyên sự thống nhất của vần điệu và cấu trúc.

• Gợi Nhớ Cảm Xúc:

Cấu trúc luật thơ lục bát thường gợi nhớ sự nổi bật của cảm xúc. Những tiết tấu âm nhạc phù hợp có thể làm cho những từ ngữ và thông điệp trong lời nhạc trở nên mạnh mẽ và đầy tác động.

• Kết Nối Với Người Nghe:

Sự quen thuộc với luật thơ lục bát giữa người sáng tạo và người nghe tạo ra sự kết nối mạnh mẽ giữa họ. Người nghe thường dễ dàng nhớ và cảm nhận âm nhạc dựa trên vần điệu quen thuộc.

• Thúc đẩy sáng tạo:

Trong âm nhạc Việt Nam, luật thơ lục bát đã đóng một vai trò quan trọng trong việc xây dựng những bản nhạc truyền thống và hiện đại. Sự tôn trọng luật thơ lục bát không chỉ giữ vững giá trị truyền thống mà còn giúp thúc đẩy sáng tạo và phát triển âm nhạc Việt Nam.

Luật thơ lục bát 

Luật thơ lục bát được đơn giản hóa và được đa số chấp nhận được ghi lại như dưới đây.

• Luật về vần :

  • Chữ thứ 6 câu dưới vần với chữ cuối của câu trên

• Luật bằng trắc, được dùng trong đại đa số thơ lục bát :

  • Chữ thứ 6 câu lục, chữ thứ 6 và chữ thứ 8 câu bát phải là thanh bằng.

  • Chữ thứ 4 câu bát phải là thanh trắc.

• Mười chữ còn lại thì tự do - bằng cũng được mà trắc cũng không sao.

  • Nếu chữ thứ 6 của câu bát thanh huyền (dấu huyền) thì chữ thứ 8 phải thanh ngang (không dấu) và ngược lại.

• Có vài ngoại lệ, trong đó có biến thể :

  • Câu lục: + B + B + B

  • Câu bát: + T + B + T + B

  • như : Con cò mà đi ăn đêm, Đụng phải cành mềm lộn cổ xuống ao

  • Nhưng ngoại lệ hay biến thể nào cũng tôn trọng tính du dương của lục bát

Tham Khảo Tác Phẩm Khác

Phương pháp đơn giản nhất khi bắt đầu viết lời ca là nghiên cứu và tham khảo các bản nhạc yêu thích của bạn. Điều này giúp bạn hiểu cách các nhạc sĩ khác đã tạo ra lời nhạc và giai điệu.

Cố gắng viết lời ca thường xuyên để cải thiện kỹ năng của bạn. Hãy thử sử dụng các chủ đề khác nhau và thực hành viết giai điệu cho chúng.

Lời ca là một phần quan trọng trong việc tạo ra một bản nhạc hoàn chỉnh và thể hiện cảm xúc của bạn. Hãy tự do sáng tạo và thử nghiệm để tìm ra phong cách và giọng điệu riêng của bạn trong lời ca.