IV. Hệ thống trưởng và thứ

Trưởng và Thứ tự nhiên là hai thang âm có quan hệ chặt chẽ. Sự tương quan này cho phép nhạc sĩ tạo ra sự biểu cảm và thay đổi cảm xúc trong âm nhạc một cách dễ dàng. Chuyển từ trưởng sang thứ tương ứng (hoặc ngược lại) thường được sử dụng để tạo ra sự đa dạng và sâu sắc trong âm nhạc.

Sự hiểu biết về trưởng và thứ giúp ta xác định và diễn giải cấu trúc âm nhạc một cách chi tiết hơn. Các tương tác âm nhạc này tạo ra điểm nhấn trong âm nhạc làm cho sự sáng tạo trở nên đa dạng.

Những biến thể từ thang âm Thứ Tự Nhiên thành Thứ Hòa Thanh và Thứ Giai Điệu tạo ra những âm thanh phong phú hơn sẽ được nói đến trong chương này.

Tương quan giữa Trưởng và Thứ tự nhiên

Thứ tự nhiên luôn bắt đầu từ nốt thứ 6 của thang âm trưởng nên còn được gọi là thứ tương ứng. Ví dụ, Thứ tương ứng của Gmaj (bắt đầu từ nốt G) là Emin (bắt đầu từ nốt E). Trong hệ thống âm nhạc điệu thức, trưởng và thứ tương ứng là 2 điệu thức Ionian và Aeolian.

Vì sự tương quan chặt chẽ này nên trưởng và thứ tương ứng thường chia sẻ cùng một bảng hợp âm. Điều này có nghĩa là các hợp âm chính trong hệ thống trưởng cũng được sử dụng trong thứ tương ứng và ngược lại.

Mỗi thang âm Trưởng có một âm giai Thứ tương ứng:

• Cùng chứa những nốt nhạc giống nhau,

• Có khóa thăng giáng như nhau

• Nốt chủ của âm giai Thứ là một quãng 6 đúng trên (hoặc quãng ba thứ dưới) nốt chủ của thang âm trưởng

Hai âm giai Trưởng và Thứ Tương Ứng chứa những hợp âm giống nhau

Để phân biệt 2 chuỗi hợp âm, ta dùng những ký hiệu sau bằng chữ La mã.

• Cho chuỗi hợp âm Trưởng :

I maj7 II-7 III-7 IVmaj7 V7 VI-7 VII-7(b5)

• Cho chuỗi hợp âm Thứ :

I-7 II-7(b5) bIIImaj7 IV-7 V-7 bVImaj7 bVII7

Các dấu giáng cho bIII, bVI, bVII để chỉ rõ các quãng giảm trong chuỗi hợp âm.

Chức năng Chủ và Giải kết

Vì sự tương quan mật thiết giữa thang âm trưởng và thứ tương ứng nên những hợp âm giải kết của thang âm trưởng (xem Hợp âm giải kết trong chương Hòa âm diatonic) cũng được xem như có cùng chức năng cho thang âm thứ tương ứng. Các hợp âm giải kết:

• Trong thang âm trưởng là: II-7, IVmaj7, V7, VII-7(b5)

• Trong thang âm thứ tương ứng sẽ là: IV-7, bVImaj7, bVII7, II-7(b5)

Hợp âm V-7 trong thang âm thứ được xem là đặc biệt vì tuy nó không chứa nốt giải kết nhưng ta vẫn cảm nhận được sự kết thúc do biến đổi từ quãng 5 trở về chủ âm nên hợp âm V-7 được xem là một hợp âm giải kết (yếu) trong hệ thống thang âm thứ.

Ví dụ trên hợp âm chủ E-7, những nhận xét trên có thể được tóm tắt như sau:

Thứ Hòa Thanh

Thang âm Thứ Hòa Thanh

Aeolian là màu sắc của thang âm thứ. Chuỗi giải kết cơ bản của Aeolian (I, IV, V) là những hợp âm thứ. Như đã nói ở trên, hợp âm V-7 được xem là một hợp âm giải kết (yếu) trong cho hệ thống thang âm thứ vì không có nốt maj7 và cũng không chứa quãng tam cung. Để tạo ra cảm xúc mạnh cho sự giải kết nốt b7 trong thang âm thứ được nâng lên thành maj7. Khi thực hiện điều này ta đã dựng nên một thang âm thứ mới mẻ : Thứ hòa thanh.

Với thứ hòa thanh ta đã có nốt giải kết maj7 và một hợp âm át (trên quãng 5) của thang âm thứ :

Hợp âm Thứ Hòa thanh

Với thang âm trên, ta dựng nên chuỗi hợp âm diatonic cho thang âm thứ hòa thanh như sau :

• Hợp âm V7 trong chuỗi hợp âm Thứ tự nhiên dùng nốt maj7

• Thứ Hòa thanh có nốt maj7 trong thang âm.

• Mục đích chính của âm giai Thứ Hòa thanh là cung cấp cho hợp âm bậc V nốt 3 trưởng (Si trong thí dụ trên)

• Âm giai Thứ Hòa thanh đáp ứng được nhu cầu nhấn mạnh hợp âm giải kết nhưng tạo nên một quãng lớn giữa nốt 6 và 7 (Ab và Si trong thí dụ trên)

Thứ Giai điệu

Nốt maj7 trong thang âm thứ hòa thanh giúp ta có được cách giải kết tốt đẹp nhờ vào nốt maj7. Thế nhưng nốt này lại tạo ra một khoảng cách quá lớn, 3 nửa-cung, so với nốt trước nó là b6. Điều này tạo ra một sự « hụt hẫng » trong thang âm. Để cân bằng khoảng cách giữa các nốt nhạc trong thứ hòa thanh, nốt b6 được tăng lên nửa-cung thành quãng 6 đúng. Nhờ vào điều này mà thang âm thứ giai điệu đã được tạo dựng.

Ví dụ thang âm Mi thứ giai điệu :

Thang âm thứ giai điệu khác với thang âm trưởng duy nhất ở nốt 3 thứ thay vì 3 trưởng. Bậc 6 và 7 được nâng lên thành (6, maj7) khi đi từ thấp lên cao và trở thành (b6, b7) khi đi ngược lại. Theo chiều ngược lại thì các nốt trong thang âm Aeolian được dùng :

Ví dụ bản nhạc “Yesterday” của The Beatles, ở phần mở đầu của bản nhạc, họ đã sử dụng thang âm thứ giai điệu khi lên cao để tạo ra một sự khác biệt đáng chú ý so với thang âm thứ tự nhiên được dùng khi hạ xuống liền sau đó :

Trong âm nhạc đương đại, các nốt cấu thành âm giai Thứ Giai điệu sẽ không thay đổi tùy theo hướng đi (ngược lại với nhạc cổ điển, âm giai thứ giai điệu trở thành thứ Tự nhiên)

Dùng các nốt nhạc trong thang âm thứ giai điệu ta dựng nên chuỗi hợp âm Thứ Giai điêu như sau :

Sử dụng Các Hợp Âm Thứ

Sụ tiếp nối hợp âm trong âm giai Thứ có thể là hỗn hợp giữa Thứ Tự nhiên, Hòa thanh, Giai điệu, Dorian và Phrygian. Tất cả những hợp âm đều có thể được dùng như hợp âm chủ :

Một chuỗi hợp âm pha trộn các điệu thức tạo ra một âm hưởng độc đáo mà ta nghe thấy trong phần giới thiệu các bản nhạc có thang âm thứ :

I- I-maj7 I-7 I-6 …

Ví dụ bài hát “Hotel California” của Eagles cũng sử dụng thang âm thứ giai điệu (melodic minor) trong một phần của bản nhạc, tạo ra một môi trường âm nhạc độc đáo. Tuy nhiên, khác với bản “Yesterday” của The Beatles, sự sử dụng của thang âm thứ giai điệu trong “Hotel California” không nằm ở giai điệu mà là ở cấu trúc hợp âm :

Tiếng guitar trong phần mở đầu của bài hát “Hotel California” của Eagles:

I- I-maj7 I-7 I-6 …

Và một đoạn lời bài hát và các hợp âm tương ứng:

[I-] On a dark desert [I-maj7] highway, [I-7] cool wind in my [I-6] hair [Warm smell of colitas [I-maj7] rising through the [I-7] air] …

Trong đoạn này của “Hotel California,” bạn có thể thấy sử dụng của thang âm thứ giai điệu ở các hợp âm I-maj7, I-7, và I-6. Điều này tạo ra một cảm giác đặc biệt và phù hợp với bản nhạc về một khách sạn bí ẩn và huyền bí.

Mặc dù phần lời của bài hát sử dụng thang âm thứ tự nhiên, việc chuyển sang thang âm thứ giai điệu trong cấu trúc hợp âm là một trong những yếu tố quan trọng tạo nên sự độc đáo của “Hotel California” Các hợp âm này kết hợp với lời bài hát để tạo nên một tác phẩm âm nhạc đặc biệt.

Tiến trình giải kết diatonic cho thang âm thứ

Tiến hành giải kết toàn vẹn diatonic cho thang âm trưởng có thể được áp dụng cho thang âm thứ với những cấp bậc tương quan. Hình dưới đây chỉ cho ta thấy sự trùng hợp đó giữa Gmaj và Emin:

I IV VII III VI II V I

Gmaj7 Cmaj7 F#-7(b5) B-7 E-7 A-7 D7 Gmaj7

E-7 A-7 D7 Gmaj7 Cmaj7 F#-7(b5) B7 E-7

I IV-7 bVII bIII bVI II V7 I-7

Sự khác biệt rõ ràng nhất giữa 2 tiến hành giải kết trưởng và thứ là hợp âm III trong thang âm trưởng và hợp âm V trong thang âm thứ. Hợp âm V trong thang âm thứ đã được sửa đổi thành hợp âm 7 để giải kết qua hợp âm I.

Cảm nhận của người nghe về sự thay đổi giữa trưởng và thứ tương ứng trong âm nhạc thường liên quan đến sự căng thẳng được tạo ra bởi nốt giải kết. Trong một đoạn nhạc có âm hưởng thứ, hợp âm bVII7 hướng dẫn ta đến thang âm trưởng tương ứng. Và ngược lại trong một đoạn nhạc có âm hưởng trưởng, sự thay đổi từ III-7 qua III7 hướng dẫn tai người nghe đến một thang âm thứ tương ứng. Bằng cách dùng hợp âm giải kết như thế, ta có thể thay đổi giai điệu trưởng và thứ trong một bài hát một cách hài hòa.

Nguyên tắc chuyển đổi giữa trưởng và thứ tương ứng được thể hiện rõ rang qua câu nhạc đầu tiên của bài hát “Black Orpheus” của Luis Bonfa :

Bản nhạc này có tông chính là A thứ. Khi nốt G# xuất hiện qua hợp âm E7 ta đón chờ giai điệu thứ tiếp theo. Và khi nốt G# hạ xuống thành G, thì hòa âm đã chuyển sang thang âm tương ứng là C trưởng.