IX. Âm nhạc điệu thức

Trong thế giới âm nhạc, khái niệm âm nhạc điệu thức luôn đọng một vẻ đẹp và sự phong phú. Đây là một khía cạnh độc đáo của việc sáng tác và biểu diễn nhạc, mở ra cánh cửa cho sự sáng tạo không giới hạn. Chương này sẽ đưa bạn vào hành trình khám phá thế giới thú vị của âm nhạc điệu thức, từ cơ bản đến những khía cạnh sâu sắc hơn.

Giới Thiệu về Âm Nhạc Điệu Thức

Định nghĩa về Âm Nhạc Điệu Thức

Điệu thức là dãy nốt nhạc được xác định bằng cách bắt đầu từ một nốt nhạc cơ sở (gọi là nốt gốc) và di chuyển theo các khoảng âm nhất định. Mỗi điệu thức có sự phân bố khác nhau của các nốt, tạo nên một mẫu âm thanh độc đáo và cảm xúc riêng. Các điệu thức thường được sử dụng trong hòa âm và sáng tác để tạo ra những màu sắc âm nhạc khác nhau.

Sự Khác Biệt So Với Âm Nhạc Diatonic

Trong âm nhạc diatonic, 2 thang âm phổ thông mà ta thường nghe được là thang âm Trưởng và Thứ Tự Nhiên như đã xác định trong phần IV.2 và IV.3.

Khác với âm nhạc diatonic truyền thống, âm nhạc điệu thức không bị ràng buộc bởi hệ thống thang âm cố định. Trong âm nhạc điệu thức, các thang âm có thể có số lượng thang âm khác nhau, và sự tương quan trong thang âm khác đi so với hệ thống diatonic. Điều này tạo ra sự đa dạng và linh hoạt rất lớn trong việc sáng tác và biểu diễn âm nhạc điệu thức.

Để giải thích một cách đơn giản về âm nhạc điệu thức, ta dựa trên thang

âm Đô trưởng của hệ thống diatonic. Thang âm Đô Trưởng là chuỗi nốt nhạc

C, D, E, F, G, A, B, C. Khoảng cách giữa các nốt nhạc trong thang âm Trưởng là : 2NC 2NC 1NC 2NC 2NC 2NC 1NC (nc = nửa-cung).

Trong âm nhạc điệu thức dựa trên thang âm trưởng, các điệu thức được tạo ra bằng cách chọn một nốt chủ và dùng những nốt còn lại trong thang âm như những nốt phụ của điệu thức mang tên nốt chủ đó. Thay vì chọn chủ âm là Đô như trong thang âm Trưởng trên, nếu ta chọn nốt Mi làm chủ âm nhưng vẫn giữ nguyên các nốt còn lại trong thang âm trên ta sẽ tạo ra một chuỗi âm thanh khác với chuỗi âm thanh có chủ âm là Đô. Vì sao? Vì trong chuỗi âm thanh bắt đâu từ Mi này sẽ có các quãng khác với các quãng được định nghĩa trong thang âm Trưởng.

Với chuỗi âm thanh mới, được tạo dựng bởi cùng các nốt nhạc trong thang âm Đô Trưởng nhưng chủ âm là Mi, ta nghe một giai điệu khác vang ra từ điệu thức xoay quanh âm chủ là Mi.

Các điệu thức Trên Thang Âm Trưởng

Dựa trên thang âm Trưởng của hệ thống diatonic, các điệu thức được tạo ra bằng cách chọn một Nốt Chủ trong thang âm và dùng những nốt còn lại trong thang âm như những nốt phụ của điệu thức mang tên nốt chủ đó.

Để nghe được sự khác nhau giữa âm nhạc điệu thức và diatonic, ta có thể dùng các nốt màu trắng trên đàn dương cầm. Trong một quãng tám của dương cầm:

- bắt đầu bằng nốt Đô, sau đó chơi các nốt trắng kế tiếp để tạo ra điệu thức Đô Ionian (tương đương với Đô Trưởng)

- bắt đầu bằng nốt Rê, sau đó chơi các nốt trắng kế tiếp để tạo ra điệu thức Rê Dorian

- bắt đầu bằng nốt Mi, sau đó chơi các nốt trắng kế tiếp để tạo ra điệu thức Mi Phrygian

- bắt đầu bằng nốt Fa, sau đó chơi các nốt trắng kế tiếp để tạo ra điệu thức Fa Lydian

- bắt đầu bằng nốt Sol, sau đó chơi các nốt trắng kế tiếp để tạo ra điệu thức Sol Mixolydian

- bắt đầu bằng nốt La, sau đó chơi các nốt trắng kế tiếp để tạo ra điệu thức La Aeolian (tương đương với La Thứ Tự Nhiên)

- bắt đầu bằng nốt Si, sau đó chơi các nốt trắng kế tiếp để tạo ra điệu thức Si Locrian

Nói một cách khác, khi chọn nốt chủ trong một thang âm ta sẽ tạo ra một giai điệu khác biệt mặc dù vẫn dùng các nốt nhạc trong thang âm đó. Sự khác biệt này được tạo ra bởi khoảng cách khác nhau giữa các nốt nhạc trong thang âm. Nốt chủ được nói trong ví dụ trên là nốt Đô với những nốt trắng trên đàn dương cầm nhưng trong thực tế nốt chủ có thể là bất cứ nốt nào trong 12 nốt nhạc. Điều quan trọng là tất cả các điệu thức đó đều dựa trên một cấu trúc định sẵn.

Cấu trúc của điệu thức dựng trên Thang âm Trưởng:

Bảy Điệu Thức Từ Thang âm Đô Trưởng

Áp dụng bảng cấu trúc trên, ta tạo nên 7 điệu thức từ Đô trưởng như sau :

Khi nghe các điệu thức trên, ta sẽ cảm thấy âm thanh các điệu thức này rất giống nhau. Điều này dễ hiểu vì chúng chia sẻ những nốt nhạc giống nhau. Để nghe rõ sự khác biệt giữa các điệu thức hãy nhấn mạnh nốt chủ và lập đi lập lại nhiều lần những giai điệu xoay quanh nốt chủ cho mỗi điệu thức. Ví dụ như lắng nghe điệu thức Rê Dorian nhiều lần với nốt chủ là Rê và những nốt phụ còn lại trong thang âm Đô Trưởng. Trong số những nốt phụ của điệu thức Rê Dorian có nốt Si bình là nốt làm nổi bật điệu thức này. Ta sẽ gọi nó là nốt đặc trưng của điệu thức. Nếu cẩn thận nghe bằng đôi tai phân tích ta sẽ thấy rằng điệu thức Rê Dorian là một thang âm Thứ ( vì có một quãng ba thứ, Rê-Fa). Thế nhưng thang âm Thứ Dorian không phải là Thứ Tự nhiên, hoặc Thứ Giai Điệu hoặc Thứ Hòa Thanh mà chỉ là Thứ Dorian!

Tương tự như vậy:

- áp dụng cho điệu thức Mi Phrygian ta sẽ thấy đó là một Thang âm Thứ (vì quãng ba thứ Mi-Sol) nhưng với một nốt đặc trưng là Fa, tạo ra nét u tối cho thang âm Thứ này,

- áp dụng cho điệu thức Fa Lydian, là một thang âm Trưởng với nốt đặc trung là Si bình

- áp dụng cho điệu thức Sol Mixolydian, là một thang âm Át vì có nốt đặc trưng là Fa bình

- áp dụng cho điệu thức La Aeolian, là Thang âm Thứ Tự Nhiên

- áp dụng cho điệu thức Locrian, là Thang âm nửa giảm (Half Diminished) với nốt đặc trưng là Fa bình

Tóm tắt lại ta có bảng trưởng thứ cho các điệu thức từ thang âm trưởng như sau :

Bảy Điệu thức với chủ âm Đô từ thang âm trưởng

Nếu ta dùng các điệu thức trên về chủ âm Đô thì ta sẽ có các điệu thức như trong bảng dưới đây :

• Điệu thức C Ionian là thang âm Đô trưởng

• Điệu thức C Dorian là một thang âm thứ (vì có quãng 3 thứ (C, Eb)) nhưng C Dorian không phải là Thứ Tự Nhiên, cũng không phải là Thứ Hòa Thanh, và không phải là Thứ Giai Điệu.

• Điệu thức C Phrygian cũng là một điệu thức thứ vì có quãng 3 thứ (C, Eb) nhưng C Phrygian không phải là những thang âm thứ mà ta đã biết.

• Điệu thức C Lydian là một điệu thức trưởng vì có quãng 3 trưởng (C, E) nhưng C Phrygian là một thang âm trưởng « đặc biệt » vì có quãng 4 tăng (C, F#)

• Điệu thức C Mixolydian là một điệu thức 7 vì có quãng 7 giảm (C, Bb)

• Điệu thức C Aeolian là thang âm thứ tự nhiên mà ta đã biết

• Điệu thức C Locrian là điệu thức nửa giảm bảy

Qua nhận xét này ta đã thấy rõ là trong 7 điệu thức dựa trên thang âm Trưởng, ngoài 2 điệu thức Ionian (Trưởng) à Aeolian (Thứ Tự Nhiên) ra thì còn 5 điệu thức ít được dùng tới trong âm nhạc Việt nam. Điều này có thể được giải thích đơn giản vì 2 điệu thức trưởng và thứ « dễ nghe » hơn những điệu thức còn lại.

Rất nhiều nhạc sĩ âu mỹ yêu chuộng âm nhạc điệu thức đã dùng những điệu thức « lạ tai » đó để dựng lên một trường phái mới. Họ sáng tạo giai điệu và tiến trình hợp âm hoàn toàn dựa trên âm nhạc điệu thức.

Và có những nhạc sĩ hiện đại dùng âm nhạc điệu thức trong diatonic để tạo nên những đoạn nhạc tân kỳ trong một giai điệu phổ thông.

Một ví dụ nổi tiếng về bản nhạc sử dụng điệu thức Dorian là bài hát “Scarborough Fair/Canticle” của Simon & Garfunkel. Đây là một trong những bản nhạc phổ biến của thập kỷ 1960 và đã trở thành biểu tượng của thời kỳ âm nhạc dân gian và điệu thức. Điệu thức A Dorian dưới đây được nhận biết bởi việc sử dụng quãng sáu đúng, tạo nên một âm thanh độc đáo :

Đổi Tông

Như đã nói, ta có thể dựng các điệu thức trên bất kỳ một tông nhạc nào. Ví dụ các điệu thức từ thang âm G trưởng như sau: G Ionian, A Dorian, B Phrygian, C Lydian, D Mixolydian, E Aeolian và F# Locrian

Cảm xúc với điệu thức

Các điệu thức trong âm nhạc điệu thức có thể mang đến một loạt cảm xúc khác nhau, từ sáng cho đến u tối. Dưới đây là một mô tả về sự ảnh hưởng buồn vui của 7 điệu thức chính từ sáng chói cho đến u tối:

Lydian (Sáng chói): Lydian có note trưởng thứ 4, tạo ra một âm thanh sáng sủa và lạ mắt. Nó thường được sử dụng để tạo nên các bản nhạc lạc quan và phấn khích.

Ionian (Trong sáng): Đây là điệu thức chính trong hệ diatonic, thường được sử dụng để tạo ra các bản nhạc vui vẻ, lạc quan và hạnh phúc. Nó thường mang lại cảm giác sáng sủa và tích cực.

Mixolydian (Vui Vẻ): Mixolydian thường được sử dụng để tạo ra cảm giác vui vẻ và sôi động. Nó có note b7, tạo ra sự hòa quyện và thường xuất hiện trong âm nhạc dân gian và rock.

Dorian (Tươi mát): Điệu thức này có một cảm giác tương đối lạc quan nhưng với một chút sâu sắc hơn so với Ionian. Nó có thể tạo ra các giai điệu màu mỡ và trầm lặng, thể hiện tính cách lạc quan nhưng đôi khi cũng mang theo một chút suy tư.

Aeolian (Buồn): Aeolian là thang âm thư tự nhiên trong hệ thống diatonic, và nó thường được sử dụng để thể hiện tâm trạng buồn bã.

Phrygian (Buồn Bã): Phrygian thường mang đến một cảm giác buồn bã, đặc biệt là do sự hiện diện của note b2. Nó thể hiện tính cách nặng nề và thường được sử dụng để thể hiện tâm trạng đau buồn, u uẩn.

Locrian (U Tối): Locrian thường được coi là điệu thức u tối nhất trong hệ diatonic. Với note b5 và b2, nó tạo ra cảm giác căng thẳng và mất cân bằng.

Sự chuyển đổi giữa các điệu thức này có thể tạo ra một loạt cảm xúc trong âm nhạc điệu thức, từ sáng rạng cho đến tối tăm và buồn bã. Điều này giúp nhạc sĩ tạo ra những giai điệu cảm xúc và ý nghĩa khác nhau trong âm nhạc của họ, tạo ra sự đa dạng và phong phú trong thế giới âm nhạc.

Hợp âm trong âm nhạc điệu thức từ thang âm Trưởng

Hợp âm được tạo nên từ các nốt nhạc quãng 3 trong thang âm chồng nhau. Ta có thể dùng những hợp âm 4 nốt sau đây cho những điệu thức từ thang âm Trưởng chuyển tông về chủ âm C :

Ghi lại thành bảng sau đây cho các điệu thức từ thang âm Trưởng

Bảng hợp âm điệu thức từ thang âm Trưởng

Toàn kết trong âm nhạc điệu thức cho thang âm Trưởng 

Trong âm nhạc điệu thức, mỗi điệu thức có cách giải kết thích hợp riêng biệt cho toàn kết. Những nhận xét sau đây được áp dụng trong toàn kết điệu thức :

• Những âm chủ có chức năng « yếu », không đòi hỏi cao một sự giải kết. Ngoài hợp âm chủ (I), các hợp âm III và VI có mối quan hệ gần gũi qua nốt chủ.

• Ngược lại hầu hết các hợp âm II và VII đều là những hợp âm toàn kết vì không chứa những nốt chung so với hợp âm chủ. Trong trường hợp này, giải kết theo chiều ngang (lateral cadence) sẽ dược dùng nhiều hơn.

• Các hợp âm chứa nốt đặc trưng của điệu thức (ví dụ nốt B trong D Dorian) có khuynh hướng được dùng như hợp âm toàn kết. Những hợp âm tạo nên những giải kết Trưởng và Thứ quen thuộc (V-I) và (IV-I) thường được dùng như chức năng toàn kết.

• Các hợp âm -7(b5) tạo nên âm thanh không thích hợp và ít được dùng trong tiến trình hợp âm điệu thức.

• Các hợp âm 7, chứa quãng tam cung, cũng phải được chú ý cẩn thận khi dùng. Trong nhiều trường hợp, các hợp âm thường được sử dụng dưới dang bộ ba (thay vì bốn nốt) để tránh quãng tam cung.

Với những nhận xét trên, ta dựng nên bảng tóm tắt về những toàn kết cho các điệu thức trên thang âm Trưởng như sau :

Bảng giải kết các điệu thức từ thang âm Trưởng

• Các giải kết cho điệu thức Ionian và Aeolian đã được nói đến trong chương hòa âm diatonic

• Điệu thức Locrian không được sử dụng như một trong âm nhạc diatonic vì tự nó đã chứa đựng những âm thanh không tạo nên sự vững vàng.

Thực hành

1. Tìm tên các điệu thức dưới đây :

2. Chơi Giai Điệu Dorian trên Guitar hoặc Đàn Piano:

Chọn một trong các điệu thức, chẳng hạn Dorian và chơi một giai điệu sử dụng các note trong điệu thức này trên guitar hoặc đàn piano. Thử sáng tạo ra một giai điệu độc đáo.

3. Sáng Tác Giai Khúc Sử Dụng 7 Điệu Thức:

Thử sáng tác một giai khúc sử dụng tất cả 7 điệu thức từ thang âm trưởng. Bạn có thể thay đổi từng phần của bản nhạc để phản ánh tính chất riêng của từng điệu thức.

1. Sáng Tạo Tác Phẩm Âm Nhạc Điệu thức Riêng Của Bạn: Hãy sáng tạo và ghi lại một tác phẩm âm nhạc điệu thức riêng của bạn. Sử dụng những gì bạn đã thu thập về 7 điệu thức để tạo ra một giai khúc của riêng bạn và biểu diễn nó.