16. AI và nghệ thuật

Trong nhiều thế kỷ, con người tin rằng có một lĩnh vực mà máy móc sẽ không bao giờ bước vào.

Đó là nghệ thuật.

Máy móc có thể tính toán.
Máy móc có thể sản xuất.

Nhưng sáng tạo – người ta nghĩ – là điều rất con người.

Một bản nhạc, một bức tranh, một bài thơ…
tất cả đều mang dấu ấn của cảm xúc, trải nghiệm và trí tưởng tượng.

Nhưng vào đầu thế kỷ XXI, điều đó bắt đầu thay đổi.

Một ngày nọ, một bức tranh do AI tạo ra được bán đấu giá với giá hơn 400.000 đô la.

Không phải vì nó được vẽ bởi một họa sĩ nổi tiếng.

Mà vì nó được tạo ra bởi một thuật toán.

Khi máy học nghệ thuật

AI không học nghệ thuật theo cách con người học.

Một họa sĩ có thể học bằng cách quan sát thiên nhiên, cảm nhận ánh sáng và màu sắc.

Một nhạc sĩ có thể học bằng cách nghe nhạc, chơi nhạc cụ và trải nghiệm cuộc sống.

AI học theo một cách khác.

Nó được huấn luyện trên hàng triệu tác phẩm nghệ thuật.

Ví dụ:

• hàng triệu bức tranh
• hàng nghìn bản nhạc
• hàng triệu bài thơ

Từ dữ liệu đó, AI học cách nhận ra các mẫu hình:

• phong cách
• cấu trúc
• hòa âm
• bố cục

Sau đó, nó có thể tạo ra những tác phẩm mới dựa trên những mẫu hình đã học.

AI vẽ tranh

Một trong những lĩnh vực AI phát triển nhanh là tạo hình ảnh.

Các hệ thống AI có thể tạo ra những bức tranh chỉ từ một câu mô tả.

Ví dụ, bạn có thể viết:

“một thành phố tương lai dưới bầu trời hoàng hôn.”

Trong vài giây, AI có thể tạo ra một hình ảnh hoàn chỉnh.

Những công nghệ này thường sử dụng các mô hình gọi là diffusion models.

Chúng bắt đầu từ một hình ảnh nhiễu ngẫu nhiên và dần dần biến nó thành hình ảnh có ý nghĩa.

AI sáng tác nhạc

Âm nhạc cũng là một lĩnh vực mà AI đang tiến vào rất nhanh.

AI có thể:

• tạo giai điệu
• viết hòa âm
• mô phỏng giọng hát

Một số hệ thống AI có thể sáng tác một bản nhạc chỉ từ một mô tả ngắn như:

“một bản ballad buồn với piano.”

Điều này mở ra nhiều khả năng mới cho các nhạc sĩ.

AI có thể trở thành một công cụ giúp:

• thử nghiệm ý tưởng
• tạo bản demo nhanh
• khám phá phong cách mới

AI viết văn

Ngoài hình ảnh và âm nhạc, AI cũng có thể tạo ra văn bản sáng tạo.

AI có thể viết:

• thơ
• truyện ngắn
• kịch bản

Trong nhiều trường hợp, các đoạn văn do AI viết ra có thể rất mạch lạc và giàu hình ảnh.

Điều này khiến nhiều người tự hỏi:

Nếu máy có thể viết thơ và sáng tác nhạc, liệu nó có thể được gọi là nghệ sĩ không?

Câu hỏi về sáng tạo

Câu hỏi này dẫn đến một cuộc tranh luận thú vị.

Một số người cho rằng:

AI không thực sự sáng tạo.

Nó chỉ kết hợp những gì đã học từ dữ liệu.

Theo quan điểm này, AI giống như một công cụ rất mạnh.

Những người khác cho rằng:

Nếu một hệ thống có thể tạo ra những tác phẩm mới và độc đáo, đó cũng là một dạng sáng tạo.

Cuộc tranh luận này vẫn đang tiếp diễn.

Nghệ sĩ và AI

Trong thực tế, nhiều nghệ sĩ đang bắt đầu sử dụng AI như một công cụ sáng tạo.

Ví dụ:

• Một họa sĩ có thể dùng AI để tạo bản phác thảo.
• Một nhạc sĩ có thể dùng AI để gợi ý giai điệu.
• Một nhà làm phim có thể dùng AI để tạo hình ảnh ý tưởng.

AI không thay thế nghệ sĩ.

Nó có thể trở thành một công cụ mới trong quá trình sáng tạo.

Một thời kỳ mới của nghệ thuật

Nếu nhìn lại lịch sử nghệ thuật, có thể thấy rằng công nghệ luôn ảnh hưởng đến sáng tạo.

Khi nhiếp ảnh ra đời, nhiều người nghĩ rằng hội họa sẽ biến mất.

Nhưng thực tế, hội họa đã phát triển theo những hướng mới.

Khi máy tính xuất hiện, nghệ thuật kỹ thuật số ra đời.

AI có thể mở ra một chương mới trong lịch sử sáng tạo.

Vai trò của con người

Dù công nghệ có phát triển đến đâu, nghệ thuật vẫn gắn liền với con người.

Một tác phẩm nghệ thuật không chỉ là hình ảnh hoặc âm thanh.

Nó còn mang theo:

• cảm xúc
• câu chuyện
• ý nghĩa

Những yếu tố này thường xuất phát từ trải nghiệm của con người.

AI có thể hỗ trợ quá trình sáng tạo.

Nhưng con người vẫn đóng vai trò trung tâm trong việc tạo ra ý nghĩa cho nghệ thuật.

NHỮNG CÂU HỎI MỚI CỦA NGHỆ THUẬT

Nhưng khi AI bắt đầu tham gia vào quá trình sáng tạo, rất nhiều câu hỏi mới xuất hiện.

Những câu hỏi này trước đây chưa từng tồn tại trong lịch sử nghệ thuật.

TÁC PHẨM NÀY DO AI HAY CON NGƯỜI?

Khi chúng ta nghe một bản nhạc hay đọc một bài thơ, một câu hỏi bắt đầu xuất hiện:

tác phẩm này có thật sự do con người sáng tác không?

Hay nó được tạo ra bởi một hệ thống AI?

Hoặc có thể là sự kết hợp của cả hai.

Trong nhiều trường hợp, điều này rất khó phân biệt.

Một bài hát có thể:

• do con người viết lời
• AI tạo hòa âm
• AI hát giọng ca

Một bức tranh có thể:

• do họa sĩ phác thảo ý tưởng
• AI hoàn thiện chi tiết

Vậy ai là người thực sự sáng tạo?

CON NGƯỜI SÁNG TÁC VỚI AI

Một thực tế đang ngày càng phổ biến là:

tác phẩm được tạo ra bởi sự hợp tác giữa con người và AI.

Người nghệ sĩ có thể:

• đưa ra ý tưởng
• chọn phong cách
• chỉnh sửa kết quả
• quyết định phiên bản cuối cùng

AI đóng vai trò giống như:

• một trợ lý
• một công cụ sáng tạo

Nhưng điều này lại dẫn đến một câu hỏi khác.

PHẢI KÝ TÊN NHƯ THẾ NÀO?

Khi một tác phẩm được tạo ra với sự giúp đỡ của AI, nhiều nghệ sĩ bắt đầu tự hỏi:

tên ai sẽ đứng dưới tác phẩm đó?

Có nhiều cách khác nhau đang được thử nghiệm.

Một số người ký tên như bình thường.

Ví dụ:

Nguyễn Văn A

Một số người ghi rõ:

Nguyễn Văn A (with AI)

Hoặc:

Nguyễn Văn A & AI

Một số nghệ sĩ thậm chí xem AI như một cộng tác viên.

Điều này mở ra một câu hỏi rất mới:

AI có phải là một “tác giả” hay không?

Hiện nay, luật pháp của nhiều quốc gia vẫn cho rằng:

chỉ con người mới có thể là tác giả của một tác phẩm.

Nhưng cuộc tranh luận này vẫn đang tiếp tục.

CÁC GIẢI THƯỞNG NGHỆ THUẬT CÒN Ý NGHĨA KHÔNG?

Một câu hỏi khác cũng bắt đầu xuất hiện.

Nếu AI có thể tạo ra:

• tranh
• nhạc
• thơ
• kịch bản

thì các giải thưởng nghệ thuật có còn ý nghĩa như trước hay không?

Ví dụ:

• giải thưởng âm nhạc
• giải thưởng văn học
• giải thưởng hội họa

Nếu một tác phẩm được tạo ra với sự hỗ trợ lớn của AI, liệu nó có nên được so sánh với một tác phẩm hoàn toàn do con người sáng tạo?

Một số người cho rằng:

các giải thưởng cần có những quy định mới.

Có thể phải phân biệt:

• tác phẩm do con người sáng tác
• tác phẩm có sự hỗ trợ của AI

Nhưng cũng có người cho rằng:

điều quan trọng nhất vẫn là tác phẩm có hay hay không.

NGHỆ THUẬT KHÔNG CHỈ LÀ KỸ THUẬT

Dù AI có thể tạo ra những tác phẩm rất ấn tượng, nhiều người vẫn tin rằng nghệ thuật không chỉ là kỹ thuật.

Nghệ thuật còn là:

• câu chuyện của một đời người
• cảm xúc của một thời đại
• trải nghiệm cá nhân

Một bài hát có thể chạm đến trái tim của hàng triệu người không chỉ vì giai điệu của nó, mà còn vì:

• câu chuyện phía sau
• cuộc đời của người sáng tác
• hoàn cảnh lịch sử

AI có thể học từ hàng tỷ tác phẩm.

Nhưng nó không có một cuộc đời để kể lại.

MỘT THỜI ĐẠI NGHỆ THUẬT MỚI

Có thể chúng ta đang bước vào một giai đoạn hoàn toàn mới của nghệ thuật.

Trong giai đoạn này:

con người vẫn sáng tạo

nhưng AI trở thành một công cụ mạnh mẽ.

Giống như máy ảnh đã thay đổi hội họa.

Giống như máy tính đã thay đổi âm nhạc.

AI có thể sẽ tạo ra những hình thức nghệ thuật mới mà trước đây chúng ta chưa từng tưởng tượng.

MỘT CÂU HỎI

Và cuối cùng, một câu hỏi lớn vẫn còn đó.

Khi thưởng thức một tác phẩm, điều gì quan trọng hơn:

biết ai đã tạo ra nó,
hay cảm xúc mà tác phẩm đó mang lại?

Có thể trong tương lai, khán giả sẽ ít quan tâm hơn đến việc tác phẩm được tạo ra bởi:

• con người
• máy móc
• hay cả hai

Điều họ quan tâm nhất vẫn là:

tác phẩm đó có chạm đến trái tim họ hay không.

Một câu hỏi lớn hơn

Sự xuất hiện của AI trong nghệ thuật khiến chúng ta phải suy nghĩ lại về một câu hỏi lớn:

Điều gì làm cho con người trở nên đặc biệt?

Nếu máy có thể:

• viết văn
• sáng tác nhạc
• vẽ tranh

thì đâu là ranh giới giữa trí tuệ nhân tạo và trí tuệ con người?

Bước tiếp theo của câu chuyện

Câu hỏi này dẫn chúng ta đến một chủ đề sâu hơn.

Không chỉ là công nghệ.

Mà là triết học.

Trí tuệ nhân tạo đang buộc chúng ta phải suy nghĩ lại về những khái niệm cơ bản:

• trí tuệ
• ý thức
• và bản chất của con người

Trong chương tiếp theo, chúng ta sẽ khám phá:

AI và câu hỏi lớn nhất: máy có thể trở nên thông minh như con người hay không?