C. Nhạc Cụ Và Phong Cách
Lời giới thiệu
Khi bạn đã đi qua những phần trước, bạn đã bắt đầu hiểu rằng âm nhạc không chỉ là giai điệu, không chỉ là cảm xúc mơ hồ, mà là một cấu trúc sống động, một dòng chảy có tổ chức, một câu chuyện được kể bằng âm thanh; nhưng đến đây, bạn sẽ chạm vào một lớp sâu hơn nữa, một lớp mà rất nhiều người nghe nhạc cảm nhận được nhưng không gọi tên được, đó là chất liệu của âm nhạc — thứ làm cho hai bài hát có cùng giai điệu vẫn trở thành hai thế giới hoàn toàn khác nhau.
Một giai điệu, tự thân nó, giống như một câu chuyện được viết bằng lời; nhưng câu chuyện đó sẽ thay đổi hoàn toàn nếu bạn đặt nó vào một không gian khác, nếu bạn thay đổi ánh sáng, nếu bạn thay đổi giọng kể, nếu bạn thay đổi cách nó được trình bày. Trong âm nhạc, nhạc cụ chính là “giọng kể”, còn phong cách (style) chính là “cách kể”. Một câu chuyện tình, nếu được kể bằng piano nhẹ nhàng, sẽ mang một cảm giác khác; nếu được kể bằng guitar mộc, sẽ gần gũi hơn; nếu được kể bằng dàn dây, sẽ trở nên rộng và giàu cảm xúc; nếu đặt vào nền nhạc điện tử, nó có thể trở nên hiện đại, lạnh, hoặc mơ hồ. Giai điệu không đổi, nhưng thế giới đã thay đổi.
Chính vì vậy, trong phần này, bạn sẽ bắt đầu nhìn âm nhạc không chỉ như một đường giai điệu hay một cấu trúc bài hát, mà như một không gian âm thanh được xây dựng từ nhiều lớp: lớp nhạc cụ, lớp nhịp điệu, lớp hòa âm, và đặc biệt là lớp phong cách. Bạn sẽ hiểu rằng nhạc cụ không chỉ là công cụ phát ra âm thanh, mà là những “nhân vật” mang tính cách riêng, mỗi loại mang theo một lịch sử, một màu sắc, một cảm giác đặc trưng. Piano có thể trung tính và rõ ràng, guitar có thể thân mật và gần gũi, bass giữ nền và tạo độ vững, trống tạo chuyển động, dàn dây mở rộng cảm xúc, còn những âm thanh điện tử lại mở ra những không gian mới mà trước đây không tồn tại. Khi bạn nghe một bài hát và nhận ra vai trò của từng nhạc cụ, bạn bắt đầu thấy được cách mà âm nhạc được “vẽ” nên, chứ không chỉ được “hát” lên.
Phong cách, ở một mức sâu hơn, không phải chỉ là nhãn dán như “pop”, “rock”, “bolero”, hay “jazz”. Phong cách là cách âm nhạc thở, là cách nó chuyển động trong thời gian, là cách nó giữ hoặc giải phóng năng lượng. Một bài bolero không chỉ chậm, mà còn mang một kiểu lặp và nhấn rất đặc trưng, tạo cảm giác tâm sự; một bản bossa nova không chỉ nhẹ, mà còn có một độ lắc tinh tế, khiến cơ thể phản ứng một cách rất riêng; một bản waltz không chỉ có ba nhịp, mà còn tạo cảm giác xoay tròn; một bản march không chỉ đều, mà còn mang tính kỷ luật và hướng thẳng. Khi bạn bắt đầu cảm được những điều này, bạn sẽ thấy rằng phong cách không nằm ở tên gọi, mà nằm ở cảm giác chuyển động và không gian mà âm nhạc tạo ra.
Âm nhạc Việt Nam, trong bối cảnh này, trở nên đặc biệt thú vị, bởi nó không bị giới hạn trong một phong cách duy nhất. Bạn có thể nghe thấy trong cùng một nền nhạc Việt những yếu tố của dân ca, của nhạc trữ tình, của pop hiện đại, của ảnh hưởng phương Tây, của nhịp điệu Latin, của chất liệu Á Đông. Chính sự pha trộn này tạo nên một bản sắc rất riêng, nơi mà một bài hát có thể vừa quen vừa mới, vừa gần gũi vừa hiện đại. Khi bạn hiểu được nhạc cụ và phong cách, bạn sẽ bắt đầu nhận ra vì sao một bài hát “nghe rất Việt”, ngay cả khi nó sử dụng những công cụ và kỹ thuật hiện đại.
Phần này cũng là một bước chuyển quan trọng từ việc “hiểu” sang việc “lựa chọn”. Trước đây, bạn nghe và cảm; sau đó bạn hiểu cấu trúc; còn bây giờ, bạn bắt đầu có khả năng tưởng tượng: nếu thay nhạc cụ này bằng nhạc cụ khác thì sao, nếu đổi phong cách thì sao, nếu làm chậm lại, nếu làm nhẹ đi, nếu làm dày lên, nếu làm gần lại. Những câu hỏi đó chính là bước đầu của tư duy sản xuất âm nhạc. Bạn không còn chỉ tiếp nhận âm nhạc như một người nghe, mà bắt đầu nhìn nó như một thứ có thể được điều chỉnh, được thiết kế, được tạo hình.
Và chính tại điểm này, bạn đang tiến rất gần đến thế giới sáng tác thực sự. Bởi vì một bài hát không chỉ được viết bằng giai điệu và lời, mà còn được định hình bởi nhạc cụ và phong cách. Khi bạn biết chọn đúng “chất liệu” cho điều mình muốn nói, âm nhạc của bạn sẽ trở nên rõ ràng hơn, sống động hơn, và quan trọng nhất là mang dấu ấn riêng. Phần này, vì vậy, không chỉ giúp bạn nghe tốt hơn, mà còn giúp bạn bắt đầu hình dung: nếu một ngày bạn tạo ra một bài hát, nó sẽ “nghe như thế nào”, nó sẽ “thở ra sao”, và nó sẽ mang thế giới của riêng bạn như thế nào.