13. Phân Tích Bài Hát

Từ nghe như khán giả đến nghe như người sáng tác

Mở đầu: vì sao phải phân tích những bài hát nổi tiếng thế giới?

Học âm nhạc mà chỉ học bằng khái niệm thì rất dễ mệt. Nhưng nếu bạn học bằng những bài hát mình đã từng sống cùng, từng nghe hàng chục lần, từng rung động thật sự, thì tai bạn sẽ mở nhanh hơn rất nhiều. Điều quan trọng không phải chỉ là biết bài đó hay. Điều quan trọng là dần dần nhìn thấy vì sao nó hay. Đó chính là tinh thần của phần này: từ cảm giác đi đến sự hiểu biết có ý thức hơn. (Filedn)

Khi bạn nghe một bài của The Beatles, Elton John, Adele, Coldplay, Queen, Michael Jackson hay Lady Gaga, bạn không chỉ đang nghe một ca khúc. Bạn đang nghe một cách kể chuyện, một cách đặt giai điệu, một cách xây dựng cao trào, một cách dùng hòa âm và một cách tổ chức cảm xúc. Nếu biết nhìn vào những điều đó, bạn sẽ bắt đầu nghe âm nhạc như người sáng tác: không chỉ nghe bề mặt, mà nghe đường đi, điểm nhấn và linh hồn của bài hát. (Filedn)

Chương này sẽ không đi theo kiểu phân tích hàn lâm nặng nề. Ta sẽ không biến âm nhạc thành bảng công thức. Ta sẽ dùng ngôn ngữ đời thường để nhìn ra bản chất của bài hát, rồi áp dụng vào những ca khúc nổi tiếng thế giới mà rất nhiều người đã biết. Phần này đi qua ba vùng rất rõ: singer-songwriter nội tâm, ballad trữ tình quốc tế, và pop hiện đại toàn cầu. Chính vì ba vùng này khác nhau, người học sẽ thấy rất rõ rằng một bài hát hay không chỉ đến từ giai điệu đẹp, mà còn đến từ cách tổ chức cảm xúc. (Filedn)

I. PHÂN TÍCH LÀ GÌ?

1. Phân tích không phải là “mổ xẻ cho khô”

Nhiều người sợ chữ “phân tích” vì nghĩ rằng hễ phân tích là âm nhạc mất đi sự rung động. Nhưng thật ra, nếu làm đúng cách, phân tích không giết cảm xúc. Nó làm cảm xúc của bạn rõ hơn, sâu hơn, có ý thức hơn. Trước đây, bạn chỉ nói: “bài này hay”, “bài này buồn”, “bài này nghe thấm quá”. Sau khi biết phân tích, bạn có thể nói sâu hơn: bài này thấm vì giai điệu đi rất gần, bài này buồn vì nền hòa âm giữ một vùng trầm đều, bài này hay vì lời và giai điệu không cố gây sốc mà đi từ từ vào lòng người nghe. Đó chính là bước chuyển quan trọng: từ cảm thấy sang hiểu được vì sao mình cảm thấy như vậy. (Filedn)

2. Phân tích là học cách nhìn một bài hát như một công trình sống

Một bài hát không phải một chuỗi âm thanh ngẫu nhiên. Nó là một công trình có chủ đích. Có bài giống như một bức thư. Có bài giống như một lời thú nhận. Có bài giống như một sân khấu bừng sáng ở chorus. Có bài lại giống như một dòng sông chảy mãi không vội. Khi phân tích, bạn đang hỏi những câu như: bài hát đang kể chuyện hay đang tạo cao trào, nó đi gần hay đi xa, nó muốn gần người nghe hay muốn gây ấn tượng mạnh, lời là trung tâm hay âm thanh là trung tâm, nó sống bằng chiều sâu hay bằng sức bật. Đó là những câu hỏi của người sáng tác. (Filedn)

II. MỘT PHƯƠNG PHÁP ĐƠN GIẢN ĐỂ PHÂN TÍCH BẤT KỲ BÀI HÁT NÀO

Trước khi đi vào từng vùng âm nhạc, bạn nên có một bộ khung để nghe. Hãy tập nhìn một bài hát qua 6 lớp: cảm xúc chính, lời ca, giai điệu, hòa âm, cấu trúc và bản sắc. Đây là khung phân tích trung tâm của chương gốc, và nó rất hữu ích vì vừa đủ rõ cho người mới học, vừa đủ sâu để người sáng tác dùng thật sự. (Filedn)

1. Lớp cảm xúc chính

Bài này làm bạn thấy gì đầu tiên?

• buồn
• sáng
• mơ
• gần gũi
• mạnh
• cô độc
• bay bổng
• tha thiết

Ví dụ, “Imagine” của John Lennon cho cảm giác sáng và mở. “Someone Like You” của Adele cho cảm giác buồn và gần. “Fix You” của Coldplay đi từ yếu đuối đến nâng đỡ. “Billie Jean” của Michael Jackson cho cảm giác căng nhẹ và bí ẩn. “Dancing Queen” của ABBA thì sáng, bay và có sức sống cộng đồng rất mạnh.

2. Lớp lời ca

Lời bài hát đang làm gì?

• kể chuyện
• tả cảnh
• nói trực tiếp
• triết lý
• thú nhận
• đối thoại với một người
• đối thoại với chính mình

“Hello” là một lời gọi trực tiếp. “The Scientist” giống như một cuộc đối thoại với chính mình và với quá khứ. “Bohemian Rhapsody” có tính sân khấu và thay đổi góc nhìn liên tục. “Let It Be” vừa kể vừa gợi ý nghĩa. “I Will Always Love You” đi thẳng vào một lời từ biệt nhưng vẫn giữ sự yêu thương.

3. Lớp giai điệu

Giai điệu đi như thế nào?

• đi gần
• nhảy xa
• nhiều lặp lại
• nhiều mở rộng
• nhẹ nhàng
• bùng lên ở chorus

“Yesterday” đi gần và rất người. “Somewhere Over the Rainbow” mở ra bằng bước nhảy rất lớn nên tạo cảm giác bay và mơ. “My Heart Will Go On” phát triển theo kiểu mở rộng dần. “Take on Me” bật lên rất mạnh ở chỗ người nghe nhớ nhất. “Someone Like You” lại đi theo lối kể chuyện nhiều hơn là phô diễn.

4. Lớp hòa âm

Nền cảm xúc phía sau là gì?

• sáng
• trầm
• đều
• căng rồi giải
• ít thay đổi
• thay đổi nhiều để đẩy bài đi

“Let It Be” dùng hòa âm như một nền đỡ để cảm xúc trôi. “Someone Like You” giữ một nền phục vụ tâm sự. “Bohemian Rhapsody” thay đổi hòa âm nhiều để dựng kịch tính. “Stand by Me” cho thấy sức mạnh của một chuỗi hòa âm đơn giản nhưng rất đúng. “Fix You” bắt đầu tiết chế rồi mở rộng thành không gian nâng đỡ lớn hơn.

5. Lớp cấu trúc

Bài hát tổ chức ra sao?

• verse kể chuyện
• chorus cao trào
• có pre-chorus hay không
• có bridge đổi góc nhìn hay không

“Rolling in the Deep” là ví dụ đẹp của việc verse tích điện để chorus bật ra. “Someone Like You” dùng cấu trúc để dồn cảm xúc từng lớp. “Halo” mở dần rồi đẩy lên rất khéo. “Livin’ on a Prayer” cho thấy chorus có thể trở thành điểm bùng sáng tập thể. “Shape of You” đại diện cho kiểu pop hiện đại tối ưu hóa hiệu quả cấu trúc.

6. Lớp bản sắc

Bài này thuộc thế giới nào?

• rất thơ
• rất sân khấu
• rất đời thường
• rất hiện đại
• rất cá nhân
• rất đại chúng

“Hallelujah” rất thơ. “Bohemian Rhapsody” rất sân khấu. “Billie Jean” rất hiện đại và có cá tính âm thanh riêng. “Someone Like You” rất cá nhân nhưng vẫn đại chúng. “We Are the Champions” có bản sắc cộng đồng rất mạnh. Khi bạn nghe qua 6 lớp như vậy, bài hát sẽ bắt đầu mở ra trước mắt bạn. Toàn bộ khung 6 lớp này xuất phát trực tiếp từ cách tổ chức của chương gốc. (Filedn)

III. PHÂN TÍCH NHẠC SINGER-SONGWRITER NỘI TÂM

1. Điều đầu tiên cần hiểu: dòng nhạc này không sống bằng “bùng nổ”

Có những bài hát không cần chorus quá lớn, không cố làm người nghe choáng ngợp, không xây cao trào kiểu pop hiện đại, nhưng càng nghe càng bị hút vào. Đó là vùng của singer-songwriter nội tâm. Hãy nghĩ đến John Lennon, Paul McCartney, Elton John, Leonard Cohen, Simon & Garfunkel, hay nhiều bài của Coldplay ở mặt dịu hơn. Dòng này phần lớn không sống bằng sức ép, mà sống bằng sự thấm. Ý này bám sát lập luận mà chương gốc dùng khi đi vào vùng nhạc Trịnh: có những thế giới âm nhạc đi vào người nghe bằng chiều sâu, không phải bằng cú đánh bề mặt. (Filedn)

2. Lời ca: lời không chỉ để kể, mà để gợi

Trong dòng nhạc này, lời ca thường không chỉ thông báo. Nó gợi ra một thế giới liên tưởng. “Imagine” không kể một câu chuyện cụ thể nhưng gợi cả một viễn cảnh nhân loại. “The Sound of Silence” giống một suy tưởng nhiều hơn một cốt truyện. “Hallelujah” là một chuỗi hình ảnh vừa đời vừa thiêng. “Your Song” của Elton John nghe như một lời nói rất trực tiếp, nhưng chính sự giản dị đó lại mở ra chiều sâu rất thật.

Khi lời không kể chuyện theo đường thẳng, giai điệu cũng thường không nhấn quá mạnh theo kiểu sân khấu. Nó mềm hơn, trôi hơn, giống một dòng suy nghĩ đang hát.

3. Giai điệu: đi gần, nói nhỏ, nhưng rất sâu

Nhiều giai điệu trong vùng này không nhảy quá xa. Chúng thường đi trong một vùng vừa phải, không phô diễn kỹ thuật, không ép ca sĩ leo lên các đỉnh quá cao. Điều này tạo cảm giác gần gũi, dễ hát, như nói và như tâm sự. “Yesterday”, “Let It Be”, “The Scientist”, “Bridge Over Troubled Water” ở nhiều đoạn, và “Someone Like You” đều cho thấy một nguyên tắc rất đẹp: đi gần thường tạo cảm giác con người hơn.

Nhưng đi gần không có nghĩa là đơn điệu. Cái hay nằm ở chỗ chỗ lên xuống rất đúng, chỗ dừng rất đúng, lời và nhạc bám vào nhau rất tự nhiên. Chính điều đó tạo chiều sâu.

4. Hòa âm: nền vừa đủ để lời và giai điệu thở

Nhiều bài thuộc vùng này không cần hòa âm quá dày. Chính cái vừa đủ đó lại làm tăng giá trị của lời và giai điệu. Hòa âm không giành vai chính. Nó lùi lại và làm vai trò của không gian. “Imagine”, “Let It Be”, “Your Song”, “Someone Like You” và nhiều bài piano-ballad nổi tiếng cho thấy bài học này rất rõ: không phải cứ nhiều lớp âm thanh là sâu. Nhiều khi sự tiết chế mới cho cảm xúc chỗ để sống. Ý này đi rất sát với luận điểm trung tâm trong phần phân tích dòng nhạc nội tâm của chương gốc. (Filedn)

5. Cấu trúc: ít kịch tính bề mặt, nhiều dòng chảy bên trong

Nhiều ca khúc kiểu này không xây kịch tính bằng thay đổi quá dữ dội. Thay vào đó, chúng tạo một dòng chảy liên tục. Verse, chorus, bridge có thể không tách nhau quá cực đoan về năng lượng, nhưng vẫn tạo tiến trình tâm lý. “The Scientist” đi như một sự thú nhận dần dần. “Fix You” thì rõ hơn: bắt đầu tiết chế, mở ra từ từ, rồi cuối cùng mới bật lên. “Hallelujah” nhiều phiên bản sống bằng chiều sâu tích tụ hơn là bùng nổ bề mặt.

6. Bài học lớn từ vùng này

Bạn không cần luôn luôn viết to, cao, dày, mạnh để bài hát có sức sống. Có một loại sức mạnh khác: sức mạnh của sự chân thành, của khoảng trống, của lời và giai điệu đi gần, của cảm xúc không ép buộc mà thấm dần. Đó là bài học rất lớn cho người sáng tác.

IV. PHÂN TÍCH BALLAD TRỮ TÌNH QUỐC TẾ

1. Ballad là âm nhạc của tình cảm được kéo dài

Ballad trữ tình quốc tế có thể rất khác nhau về thời đại và phong cách, nhưng thường chia sẻ một cốt lõi: tình cảm được giữ lại đủ lâu để người nghe sống cùng nó. I Will Always Love You, My Heart Will Go On, Un-break My Heart, Because You Loved Me, Without You, Against All Odds, All by Myself, hay Nothing Compares 2 U đều cho thấy điều đó. Chúng không chỉ nói một cảm xúc. Chúng kéo dài cảm xúc ấy đủ lâu để nó thành trải nghiệm.

2. Lời ca: rõ, trực tiếp, dễ đồng cảm

Trong ballad, lời thường trực diện hơn dòng singer-songwriter nội tâm. “I will always love you”, “All by myself”, “Nothing compares 2 U”, “Because you loved me” không vòng nhiều. Chúng đi thẳng vào trung tâm cảm xúc. Điều đó làm cho người nghe dễ đồng cảm. Đây tương ứng rất rõ với cách chương gốc mô tả vùng nhạc trữ tình: lời rõ, trực tiếp, dễ đi vào người nghe. (Filedn)

3. Giai điệu: mềm, hát được, giàu độ ngân

Giai điệu của ballad thường hát được, giàu độ ngân và có chỗ mở ra rất mạnh ở điệp khúc. “My Heart Will Go On” là ví dụ mẫu mực. “I Will Always Love You” có verse tiết chế để chorus bật sáng. “The Power of Love”, “Hello”, “Someone You Loved” cũng cho thấy kiểu xây dựng này: người nghe đi cùng giai điệu rất tự nhiên rồi đột ngột được mở ra ở chỗ cần thiết.

4. Hòa âm: nền phục vụ tâm sự

Ballad không nhất thiết cần hòa âm phức tạp. Thứ nó cần là nền đỡ đúng. Hòa âm phải làm cho người hát có nơi đứng, nơi thở, nơi dồn và nơi giải. “Because You Loved Me”, “Un-break My Heart”, “Against All Odds”, “All of Me” đều cho thấy hòa âm trong ballad thường phục vụ sự thú nhận, chứ không chạy đua để gây choáng ngợp.

5. Cấu trúc: xây để giữ dòng cảm xúc

Một ballad hay thường biết giữ cảm xúc liên tục. Verse đưa người nghe vào. Pre-chorus nếu có sẽ nâng lên. Chorus mở cửa. Bridge thay ánh sáng. Chorus cuối lớn hơn. “My Heart Will Go On”, “Shallow”, “The Power of Love”, “Set Fire to the Rain” là những ví dụ rất rõ của việc cấu trúc không chỉ là hình thức, mà là kiến trúc của dòng cảm xúc.

6. Bài học lớn từ ballad

Muốn viết ballad hay, không đủ chỉ có giai điệu đẹp. Bạn cần biết giữ cảm xúc, biết dồn, biết mở, biết chừa chỗ cho lời, biết làm chorus thành nơi người nghe thật sự chạm vào bài hát.

V. PHÂN TÍCH POP HIỆN ĐẠI QUỐC TẾ

1. Pop hiện đại là âm nhạc của sự cô đọng và sức bật

Nếu singer-songwriter nội tâm sống bằng sự thấm, ballad sống bằng dòng tình cảm được kéo dài, thì pop hiện đại thường sống bằng sự cô đọng và sức bật. Tinh thần này bám rất sát với phần cuối của chương gốc khi đi vào pop đương đại: cô đọng, trực tiếp, hiệu quả cao, và thường tối ưu hóa điểm nhớ của bài hát. (Filedn)

Hãy nghe “Shape of You”, “Blinding Lights”, “Bad Romance”, “Can’t Stop the Feeling!”, “Uptown Funk”, “Firework”, “Roar”, “Levitating”. Những bài này không đòi người nghe kiên nhẫn quá lâu để hiểu chúng. Chúng nắm người nghe rất nhanh.

2. Lời ca: cô đọng, trực tiếp, bắt tai

Pop hiện đại thường không nói quá vòng. Nó cần câu ngắn, rõ, dễ nhớ, có tính khẩu hiệu hoặc nói thẳng. “Let it go”, “Baby, you’re a firework”, “I got that sunshine in my pocket”, “I’m off the deep end”, “Cause baby now we got bad blood”. Ngay cả khi lời không quá sâu về triết lý, nó vẫn rất hiệu quả về trí nhớ và cảm xúc trực tiếp.

3. Giai điệu: tương phản rõ giữa verse và chorus

Pop hiện đại thường dùng tương phản rõ: verse gọn hơn, gần lời nói hơn; chorus mở hơn, cao hơn, bám hơn. “Rolling in the Deep”, “Halo”, “Firework”, “Shallow”, “Take on Me” đều cho thấy cách làm này rất hiệu quả. Verse chuẩn bị. Chorus bật lên. Đây là kiến trúc của hiệu quả.

4. Hòa âm và sản xuất: không chỉ là nền, mà còn là cá tính

Trong pop hiện đại, bản phối và sound design không chỉ đỡ cho bài hát. Chúng là một phần của bản sắc. “Billie Jean” không chỉ sống bằng melody mà còn bằng bass line và không gian sản xuất. “Blinding Lights” sống bằng cả màu synth. “Bad Romance” mang cá tính âm thanh rất mạnh. “Shape of You” có hook tiết tấu và loop đặc trưng. Ở vùng này, sản xuất âm nhạc không còn là hậu cảnh thuần túy. Nó trở thành một phần của khuôn mặt bài hát.

5. Cấu trúc: kiến trúc của hiệu quả

Pop hiện đại rất ý thức về nhịp độ chú ý của người nghe. Intro thường ngắn. Verse đi nhanh vào việc. Pre-chorus nâng kỳ vọng. Chorus chốt bản sắc. Bridge nếu có sẽ đổi góc. Outro không quá lê thê. “Shape of You”, “Levitating”, “Bad Romance”, “Blinding Lights” là những ví dụ tốt về việc cấu trúc bài hát giống như kiến trúc của hiệu quả nghe.

6. Bài học lớn từ pop hiện đại

Bạn học được rằng bài hát đại chúng không hề “đơn giản” theo nghĩa thấp. Nó rất có chủ đích. Nó biết phải giữ người nghe ở đâu, phải thả hook ở đâu, phải đổi màu ở đâu, phải làm chorus bật ra ở đâu. Đó là loại tinh vi của sự rõ ràng.

VI. NHÌN LẠI BA THẾ GIỚI

Nếu đặt ba vùng này cạnh nhau, bạn sẽ thấy:

1. Singer-songwriter nội tâm

• sống bằng chiều sâu
• lời gợi nhiều hơn kể
• giai điệu đi gần
• hòa âm tiết chế
• cao trào thường đến bằng sự thấm

2. Ballad trữ tình quốc tế

• sống bằng cảm xúc kéo dài
• lời trực diện
• giai điệu giàu độ ngân
• hòa âm phục vụ lời thú nhận
• chorus thường là nơi chạm mạnh nhất

3. Pop hiện đại quốc tế

• sống bằng cô đọng và sức bật
• lời ngắn, bắt tai
• tương phản rõ giữa verse và chorus
• sản xuất là một phần của bản sắc
• hook là trọng tâm của trí nhớ

Ba thế giới khác nhau, nhưng đều dạy cùng một bài học: một bài hát hay không chỉ có melody đẹp. Nó phải biết tổ chức cảm xúc.

Bài tập

Bài 1: So sánh ba cách kể chuyện

Nghe ba bài sau:

• Imagine – John Lennon
• My Heart Will Go On – Celine Dion
• Blinding Lights – The Weeknd

Hãy thử viết ngắn:

• bài nào sống bằng chiều sâu
• bài nào sống bằng dòng cảm xúc kéo dài
• bài nào sống bằng sức bật và hook

Bài 2: Tìm hook

Nghe:

• Billie Jean – Michael Jackson
• Shape of You – Ed Sheeran
• Bad Romance – Lady Gaga
• Someone Like You – Adele

Với mỗi bài, hãy ghi:

• hook nằm ở lời, giai điệu, nhịp điệu hay âm thanh
• hook xuất hiện lần đầu ở đâu
• điều gì làm nó bám vào trí nhớ

Bài 3: Tìm chiều sâu

Nghe:

• The Scientist – Coldplay
• Hallelujah – Leonard Cohen hoặc một phiên bản bạn thích
• Yesterday – The Beatles

Hãy trả lời:

• bài nào đi gần nhất về giai điệu
• bài nào dùng lời ca để gợi hơn là kể
• bài nào làm bạn thấy “thấm” hơn là “nổ”

Bài 4: Tìm sự chân thành

Nghe:

• I Will Always Love You – Whitney Houston
• All of Me – John Legend
• Fix You – Coldplay
• Someone You Loved – Lewis Capaldi

Hãy mô tả:

• đâu là câu hát khiến bạn tin người hát đang nói thật
• chorus nào chạm bạn mạnh nhất
• bài nào dùng hòa âm tiết chế nhất mà vẫn sâu

Trắc nghiệm

Nếu bạn muốn, tôi sẽ viết tiếp ngay chương sau theo đúng cùng giọng văn này và tiếp tục thay toàn bộ ví dụ sang nhạc quốc tế.