11. AI và đạo đức
Một chiếc xe tự lái đang chạy trên đường.
Đột nhiên, một đứa trẻ chạy ra từ phía vỉa hè.
Chiếc xe có vài mili giây để phản ứng.
Nó có thể:
phanh gấp
rẽ sang trái
rẽ sang phải
Nhưng mỗi lựa chọn đều có rủi ro.
Câu hỏi xuất hiện:
Ai sẽ quyết định cách chiếc xe hành động?
Người lái xe?
Nhà sản xuất?
Hay thuật toán?
Đây không còn là một câu hỏi kỹ thuật.
Đây là một câu hỏi đạo đức.
Công nghệ và trách nhiệm
Trong lịch sử, nhiều công nghệ mới đã đặt ra những câu hỏi đạo đức.
Ví dụ:
Khi năng lượng hạt nhân được phát minh, con người phải quyết định:
dùng nó để sản xuất điện
hay dùng nó để chế tạo vũ khí
Khi Internet xuất hiện, xã hội phải đối mặt với những câu hỏi về:
quyền riêng tư
tự do thông tin
kiểm duyệt
Trí tuệ nhân tạo cũng đang đặt ra những câu hỏi tương tự.
Nhưng ở quy mô lớn hơn.
Khi máy đưa ra quyết định
Một trong những đặc điểm đặc biệt của AI là khả năng tự động đưa ra quyết định.
AI có thể được sử dụng để:
đề xuất khoản vay ngân hàng
hỗ trợ chẩn đoán bệnh
lọc nội dung trên mạng xã hội
điều khiển xe tự lái
Những quyết định này có thể ảnh hưởng đến cuộc sống của con người.
Vì vậy, việc đảm bảo rằng các hệ thống AI hoạt động công bằng và minh bạch trở nên rất quan trọng.
Vấn đề thiên lệch
Một trong những thách thức lớn của AI là bias – thiên lệch.
AI học từ dữ liệu.
Nếu dữ liệu có thiên lệch, AI cũng có thể học theo những thiên lệch đó.
Ví dụ:
Nếu một hệ thống tuyển dụng được huấn luyện trên dữ liệu lịch sử trong đó một số nhóm người ít được tuyển dụng, hệ thống có thể vô tình tiếp tục xu hướng đó.
Điều này không phải vì AI có ý định phân biệt.
Mà vì nó học từ dữ liệu trong quá khứ.
Minh bạch
Một câu hỏi quan trọng khác là:
Làm thế nào để hiểu cách AI đưa ra quyết định?
Nhiều hệ thống AI hiện đại, đặc biệt là các mạng nơ-ron lớn, hoạt động như một “hộp đen.”
Chúng ta có thể thấy kết quả, nhưng không phải lúc nào cũng hiểu rõ cách hệ thống đi đến kết luận đó.
Trong những lĩnh vực quan trọng như y tế hoặc tài chính, điều này có thể gây ra lo ngại.
Do đó, các nhà nghiên cứu đang phát triển những phương pháp gọi là:
Explainable AI – AI có thể giải thích.
Mục tiêu là giúp con người hiểu rõ hơn cách hệ thống đưa ra quyết định.
AI và quyền riêng tư
Một vấn đề đạo đức khác liên quan đến dữ liệu cá nhân.
AI thường cần lượng dữ liệu lớn để hoạt động tốt.
Nhưng dữ liệu đó có thể chứa thông tin nhạy cảm về con người.
Ví dụ:
vị trí
thói quen
lịch sử tìm kiếm
thông tin y tế
Việc bảo vệ dữ liệu cá nhân trở thành một thách thức quan trọng của thời đại số.
Quy định và luật pháp
Nhiều quốc gia đang bắt đầu xây dựng các quy định liên quan đến trí tuệ nhân tạo.
Những quy định này thường nhằm mục tiêu:
bảo vệ quyền riêng tư
đảm bảo tính minh bạch
giảm rủi ro của công nghệ
Ví dụ, một số luật yêu cầu các công ty phải thông báo khi người dùng đang tương tác với AI.
Những luật khác yêu cầu kiểm tra các hệ thống AI trước khi triển khai trong những lĩnh vực quan trọng.
Trách nhiệm của nhà phát triển
Các kỹ sư và nhà nghiên cứu AI cũng đóng vai trò quan trọng trong việc đảm bảo công nghệ được sử dụng một cách có trách nhiệm.
Nhiều tổ chức công nghệ đã đưa ra các nguyên tắc đạo đức cho AI, bao gồm:
công bằng
minh bạch
an toàn
tôn trọng quyền con người
Mục tiêu là đảm bảo rằng sự phát triển của AI mang lại lợi ích cho xã hội.
Một cuộc thảo luận toàn cầu
AI không chỉ là vấn đề của một quốc gia hay một công ty.
Nó là một công nghệ có ảnh hưởng toàn cầu.
Vì vậy, nhiều tổ chức quốc tế đang thảo luận về cách quản lý và sử dụng AI.
Các cuộc thảo luận này liên quan đến:
khoa học
chính trị
kinh tế
đạo đức
Đây là một trong những cuộc đối thoại quan trọng của thế kỷ XXI.
Câu hỏi tiếp theo
Đạo đức là một phần quan trọng của câu chuyện AI.
Nhưng công nghệ này cũng đang tạo ra những thay đổi lớn trong một lĩnh vực khác:
quyền lực giữa các quốc gia.
Trong thế kỷ XXI, nhiều người tin rằng trí tuệ nhân tạo sẽ trở thành một trong những yếu tố quan trọng quyết định sức mạnh kinh tế và công nghệ của một quốc gia.
Trong chương tiếp theo, chúng ta sẽ khám phá:
AI và cuộc đua công nghệ của thế kỷ XXI.